İstanbul’dan uzaya açılan pencere: Uzaya çıkmak hiç bu kadar kolay olmamıştı

Geçtiğimiz günlerde İstanbul’da Yenikapı-Hacıosman metrosu sıradışı bir yolcuyu ağırladı. Metro istasyonunda tam teçhizatlı bir NASA astronotunu ile karşılaşanlar hem şaşırdı hem de astronotun nereye gittiği yolcular ortasında merak konusu oldu. HUPALUPA Expo tarafından İstanbul’a getirilen NASA “Space Adventure” Uzay Standı, gelişini bu formda tüm İstanbullulara duyurdu.

Metropol İstanbul AVM’de 2300 m2 büyüklüğündeki alana kurulan standın karanlık koridorlarında yürürken kendinizi nitekim bir uzay vazifesinde üzere hissediyorsunuz. 4 yıl içinde 12 ülkede 4 milyondan fazla kişi tarafından ziyaret edilen bu stant, NASA uzay misyonlarına tanıklık etmiş gerçek, replika prototip yapıtların de içinde bulunduğu 200’ün üzerinde yapıta mesken sahipliği yapıyor. Standın anlatısı, İstanbul Teknik Üniversitesi iş birliği ile geliştirilerek, her yaşa hitap edecek biçimde tasarlanmış. Ziyaretçilerin dokunabileceği gerçek ay taşının da bulunduğu bu stantta, uzay roketlerinin kopyaları ve tam boyutlu uzay aracı modelleri, özel rehberlik hizmetiyle, anlatımlı olarak sunuluyor.

Tarihî olarak uzay çalışmalarının hem Türkiye’de hem Dünya’da nasıl geliştiğini öğrenebileceğiniz bu stantta yüklü olarak öncü çalışmaların altı çizilse de, Rusya-ABD ve Türkiye’deki uzay faaliyetlerinin tüm kilometre taşlarına değiniliyor. 1933 yılında İstanbul Üniversitesi kapsamında kurulan Astronomi Enstitüsü ile başlayan Türk uzay tarihi, 2022 yılında fırlatılması planlanan uydular ile birlikte stant duvarında havacılık ve uzay meraklılarını karşılıyor. Standın sonunda özel olarak ayrılan alanda 6 adet simülasyonda ziyaretçilere Mars’ta ve Ay’da yürümenin nasıl bir his olduğunu, Uzay Programları için yetiştirilen pilotların F18’lerde nasıl eğitildiğini, Space Walk, yani Uzay Yürüyüşü yaparken, ISS’ten görünen eşsiz uzay görünümünü deneyimleme bahtı sunuluyor.

VOSTOK 1 UZAY MACERASI

NASA “Space Adventure” Uzay Standı, NASA’nın kuruluşuna da sebep olan Rusların uzay macerasını anlatarak başlıyor. Uzay yarışını birinci başlatan roket Sputnik’in birebir modeli de sergilenen yapıtlardan biri. Fırlatıldığı devirde ABD’de son derece ruhsal travmalara neden olan bu uydu, kısım sinemalarında de sıklıkla bahis ediliyor. Bilhassa okullarda mümkün Rus uzay ataklarına karşı öğrencilerle özel tatbikatlar uygulanıyor. “Sputnik” bu evreden sonra sıklıkla Rusların öbür ülkeler üzerinde algı yaratmak istediği vakit kullandığı bir isim olarak karşımıza çıkıyor. Stantta birebir ölçüleriyle görme imkanı bulduğumuz “Vostok 1”, bir insanı yani Yuri A. Gagarin’i uzaya taşıyan birinci araç olarak muvaffakiyete ulaşıyor. Sergilenen eserler ortasında Yuri A. Gagarin’in kozmonot elbisesi de yer alıyor. Birinci bakışta bir çocuk elbisesi üzere gözükse de geçmişte uzay araçlarında yer alan kapsüllerin hayli dar ve küçük olması nedeniyle kısa uzunluklu minyon kozmonotlar uzay için görevlendiriliyor. Sahiden Yuri A. Gagarin’in uzunluğu da 1.57’dir.

Sovyetlerin Sputnik uydu başarısına, ABD 31 Ocak 1958’de bir Jüpiter-C roketi tarafından taşınan Explorer 1 ile karşılık veriyor. Birleşik Devletler Ordusunun Explorer 1’deki başarısı, uzay araştırmalarına adanmış bir sivil kuruluş olan Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi’nin de kurulmasına yol açıyor. ABD’nin birinci yörünge uçuşundan tam 25 gün evvel uzay 1 insan çıkarmayı başaran Vostok 1 moralleri bozsa da bir manada NASA’yı 17 sefer Ay’a çıkarmaya ikna edecek Apollo Projesi için de ateşleyici rolü üstleniyor.

AY’A DOKUNMAK

Ay ve Mars örnekleri, Dünya’da rastlanılması en az bahisler ortasındadır. Eğer bir keşif gezisi sırasında elde edilmediyse bir Ay taşının Dünya’ya ulaşması şu formda olur: Asteroitlerin Ay yüzeyine çarpmasıyla Ay’ın modüllerini uzaya fırlar, bu kesitlerden kimileri Dünya ile kesişen bir yörüngeye dahil olduğunda soluğu bizim gezegenimizde alır. Stantta görme hatta dokunma imkanı bulduğumuz bu Ay taşı, çok seçkin gerçekleşen bir tabiat olayı sonucunda dünyaya ulaşmış. Bilimsel ismi “NWA 7834” olan bu örnek, Sahra Çölü’nde tespit edilmiş ve Kuzey Batı Afrika çizgisi üzerinde elde edilen 7834. Ay taşı olarak kayıtlara geçmiş.

ASTRONOTLAR NE YER NE İÇER

Uzayda ömür kuralları göz önüne alındığında “astronotlar ne yer, ne içer” diye düşünenler karşılığı bu stantta buluyor. Vakumlanmış, kutular ve paketler içerisindeki astronot yiyecekleri birinci bakışta pek de ağız sulandırmasa da uzayda kaldıkları mühlet boyunca astronotların istikrarlı ve sağlıklı beslenmesini sağlıyor. NASA’nın Uzay Besin Sistem Laboratuarları uzmanları tarafından tasarlanmış yüksek teknoloji yapıtı bu öğünler, 1960’lardan beri beslenme uzmanları ve fizikçiler tarafından hazırlanıyor. Yerçekimsiz uzay temellerinde yemek yapmanın sayısız zorluğuyla baş etmeye çalışan astronotlar için kelamın tam manasıyla yemek pişirmek mümkün değil. Bu nedenle yiyeceklerin tümü evvelden pişiriliyor ve içlerindeki su çekiliyor. Lakin bu haliyle tüketilmeye pek de elverişli olmayan bu besinleri astronotlar sıcak yahut soğuk su ekleyerek yenebilecek kıvama getirir. Yerçekiminin olmaması tıpkı vakitte kozmonotların koku ve tat alma duyularından da yoksun bırakır. Bu nedenle tüm yiyecekler, lezzetlerini arttıran özel soslarla tatlandırılmalıdır. Paketlerin içinde kalabilecek çok düşük ölçüdeki oksijen bile gıdayı kalıcı olarak bozar ve yenilemez hale getirir. Bu nedenle tüm yiyecekler vakumlanmıştır.

KİTAPLARIYLA AY’A ÇIKAN VERNE

Jules Verne, Ay’a çıkmadan 100 sene evvel Ay’a çıkma hesaplarını yapıtlarında neredeyse yüzde 100 doğrulukla veren bir bilim kurgu müellifi olarak stantta karşımıza çıkıyor. Stant, Verne’a ayırdığı köşe ile bilhassa yeni nesiller tarafından tanınırlığı gitgide azalan bu harikulâde bilim kurgu müellifi için adeta iade-i prestij köşesi hazırlanmış. Jules Verne tarafından yazılan Ay’a Seyahat, içlerinde erken kısım uzay uçuşlarının öncülerini de barındıran pek çok nesle ilham veren bir eser olarak öne çıkıyor. 1865’te yazılan ve Ay’a inmek gayesiyle top gibisi bir araçla (Columbiad) Dünya’dan fırlatılan üç adamın kıssasını anlatan Ay’a Seyahat, NASA’nın Apollo Programı faaliyetleriyle şaşırtan derecede benzerlik gösteriyor. Fırlatmanın yeri, mürettebatı taşıyacak kapsülün boyutu ve Ay’a yaklaşık olarak ulaşma mühletinin gerçeğe epey yakın olması ve kitabını insanların bunu başarmasından tam 100 sene evvel kaleme alması ile epey şaşırtır. Kapsül muvaffakiyetle fırlatılırken, ardından ne olduğu ise sonraki kitap olan “Ay’ın Çevresinde” kıssasıyla anlatır.

APOLLO- SOYUZ UZAY YARIŞININ SONU

Ezeli rakipler ABD ve Rusya, Apollo Soyuz test projesinde uzay yarışına bir son vererek Amerika Birleşik Devletleri’ne ilişkin bir Apollo kapsülünü ve Sovyetlere bağlı bir Soyuz uzay aracını birleştirmekte anlaşırlar. 1975’teki bu tarihi misyonda Amerikalı astronotlar Tom Stafford, Vance Brand ve Deke Slayton yer alır. Sovyet mürettebatı ise Valeri Kubasov ve Alexei Leonov’dan oluşur. Mürettebat hem ABD’de hem de Sovyetler Birliği’nde özel olarak eğitilir. Bu iki ülke daha evvel birbiriyle uyumsuz olan uzay araçlarını inançlı bir halde kenetlenmesine ve ortak operasyonlar gerçekleştirmesine müsaade verecek donanımı birlikte geliştirir.

ROKETLERİN BABASI

V-2 roketinin dizayncısı ve Amerikan Ay’a İniş Programı’nın gerisindeki deha olan Wernher von Braun, 20. yüzyılın en bedelli roket geliştiricilerinden ve uzay araştırmaları öncülerindendir. Hermann Oberth’in “Gezegenler Ortası Uzay Roketi” isimli kitabını okuduktan ve annesi kendisine bir teleskop ikram ettikten sonra, von Braun bir uzay öncüsü ve fizikçi olmaya karar verir. Roket deneylerine artık 12 yaşındayken başlar. Kırmızı tahta bir yük arabasının kenarlarına altı büyük havai fişek bağlayan von Braun, Berlin’in en kalabalık caddelerinden Tiergarten Caddesi’nde yayaların ortasına yanlışsız havai fişekleri ateşler. Alevler ve dumanlar eşliğinde ilerleyen yük arabası beş blok ilerledikten sonra evvel meyve otomobillerini devirir akabinde parçalanır. Genç bilim adamının bu birinci teşebbüsü başarısız olsa da roket tutkusu tüm hayatına taraf verir.

Wernher von Braun, İkinci Dünya Savaşı sırasında Hitler tarafından keşfedilmesi üzerine Nazilere katılarak mesleğinin “karanlık” vaktine adım atar. Hitlerin kendisinden talebi olan ve savaş sırasında İtalya ve Fransa’yı vuran V2 roketlerinin dizayncısı olur. Lakin Nazi hezimeti sonrası Amerikalıların kapalı “Paperclip Harekâtı” ile yüksek rütbeli çalışma arkadaşları ile birlikte kaçırılarak Amerika Birleşik Devletleri’ne götürülür. 20 Haziran 1945’te ABD Dışişleri Bakanı Amerika’ya von Braun ve onun uzman kümesinin transferini onaylar ve 1 Ekim 1945 yılında kamuoyuna duyurulur. Böylelikle tüm Nazi geçmişi silinerek 1955 yılında Amerikan vatandaşlığına geçirilir.

Stantta von Braun’un hem çocukluk yapıtları hem de teleskobunu görmekteyiz. Wernher von Braun’un ilişkin 1924 dolaylarında kaleme alınmış çocukluk notlarının bir kopyası olan defter uzay seyahati için gerekli eskizlerden yakıt hesaplamalarına, gereksinim duyulan gereç ve gereçlerden Rusça notlar içeren çizimlere kadar pek çok bilgiyi içerir.

Bir Cevap Yazın