Mimar Sinan’ın yapıtıydı… Neden yok oldu

Isparta’nın değerli tarihi miraslarından biri olan 16. Yüzyıldan kalma Firdevs Beyefendi Camii, Mimar Sinan’ın yapıtları ortasında sayılmasından ötürü halk ortasında ‘Mimar Sinan Camii’ olarak anılıyor. Mimar Sinan Caddesi’nde bulunan caminin banisi, 16 yüzyılın ikinci yarısında Teke ve Hamid sancaklarında yöneticilik yapmış olan Firdevs Bey’dir. Caminin imal tarihi konusunda 1561 ila 1569-70 tarihleri verilirken tarihi camiyi asıl pahalı kılan detaylardan biri de imali sırasında cami müştemilatının bir bedesten ve derviş zaviyesi de içerdiği bilgisidir. Firdevs Bey’in ismini taşıyan bedesten günümüze ulaşmış durumda ve hala emeline uygun olarak kullanılırken, derviş zaviyesinin (tekke) hiçbir izi bulunamamıştır.

* Firdevs Beyefendi Bedesteni günümüzde hala gayesine uygun olarak kullanılıyor

Osmanlı İmparatorluğu’nun 16. Yüzyılın başından itibaren yaşadığı Şahkulu, Kalender Çelebi ve gibisi halk isyanlarında Şah İsmail’in (Şah Hatayi) başında olduğu Safevi Devletinin propagandacı Halifelerinin tesirinin bedelli olduğunu savunan görüşler öne çıkar. Teke Bölgesi’nde ortaya çıkan Şahkulu İsyanının (1511) önderi olan ve Baba Şahkulu Tekelü olarak anılan Şahkulu’nun babası da Hasan Halife ismiyle anılan ve Osmanlı’nın uyguladığı ağır vergiler ve güç kurallar altında ezilen halka ve tımarları ellerinden alınan Sipahilere Safevi devletinin propagandasını yaptığı görüşü yaygındır.

* Firdevs Beyefendi Camii’nin 19. yüzyıl sonlarındaki görünümü (Yıldız Albümleri, İ.Ü arşivi)

ŞAH İSMAİL’İN YANINDA YER ALAN TEKELÜLER

Şah İsmail’in babası Pir Haydar’ın Teke Türkmenlerinin irşadı için Hasan Halife’yi görevlendirdiği bilgisini aktaran tarihçi Prof. Dr. Turan Gündüz, Isparta, Burdur ve Antalya yörelerinde ömrünü sürdüren konar-göçer Türkmenlerin bir kısmını oluşturan ve ‘Tekelü’lerin, 15. Yüzyılda Safevviye tarikatına bağlanan birinci kümeler ortasında olduğunu kaydediyor: “Başlarında Çuha Sultan, Şerafeddin Beyefendi ve Yeğen Sultan üzere reislerin bulunduğu Tekelüler Şah İsmâil’in kurduğu devlete beden vermişlerdir.” (1)

BAĞDAT VE AZERBAYCAN İDARESİNE TEKELÜ BEYEFENDİLER ATANIYOR

Tekelüler, Şah İsmail ile birlikte büyük bir devlete dönüşen Safevilerin kuruluşunda Anadolu’da giden öbür pek çok Türkmen kümesi ile birlikte misyon almalarının akabinde devletin kritik noktalarında üst seviye misyonlara de getirilmişlerdi. Tekelü Ulama Han, Safevi devletinin Azerbaycan Beylerbeyi, Tekelü Muhammed Han Şerafeddinoğlu ise Bağdat Hâkimi olmuştu.

OSMANLI VE SAFEVİLER ORTASINDA ‘NÜFUS’ VE ‘NÜFUZ’ SAVAŞI

Osmanlı ve Safevi devletleri ortasında yaşanan ve vakit zaman büyük savaşlara neden olan siyasi çekişmenin en ağır yaşandığı kısım olan 16. yüzyılın birinci yarısından itibaren Anadolu’dan pek çok Türkmen kümesi İran’a göç etmiş, Safevi idaresinde yaşanan iktidar çekişmeleri sırasında yaşadıkları zorluk ve kıyımların akabinde ise tekrar tıpkı formda Osmanlı topraklarına dönenler olmuştur. İki devlet ortasındaki çekişmenin bir boyutu da işte bu nüfus hareketleriydi. Nüfus kaybetmek tıpkı vakitte üretim ve vergi kaybı manasına geliyordu. Anadolu’dan Pir Safiyüddin Erdebili’nin dergâhını ve türbesini ziyaret için Erdebil’e giden Türkmenlerin bir kısmı geri dönmüyor, bu hareketlerin önüne geçilmesi için Osmanlı idaresi Doğu hududunda çeşitli tedbirler alıyordu. Birebir formda Osmanlı idaresi de çeşitli evrelerde İran coğrafyasından Anadolu’ya nüfus yerleştirmiştir. Örneğin Yavuz Sultan Selim Çaldıran Savaşı’nın (1514) akabinde İran coğrafyasından çok sayıda Türkmen’i Anadolu’ya getirip yerleştirmiştir. Günümüzde Aksaray vilayetine bağlı Yeşilova kasabasının eski ismi ‘Acemhöyük’tü ve Yavuz Sultan Selim döneminde Urmiye yakınlarından getirilen Türkmenlerin yerleştirildiği bir köy olduğu için yüzlerce yıl “Acemhöyük” olarak anıldı.

* Pir Safiyüddin kompleksi, Erdebil, İran

ISPARTA’DAKİ ERDEBİL DERGÂHI HALİFELERİ

Bir “türbeler kenti” olarak anılabilecek olan Isparta’daki Halife Sultan Türbesinde meftun Seydi Halife’nin ve onun Halifesi olduğu söylenen Pir Alaaddin Efendi’nin (Aldan Efendi) Erdebil (daha sonra Safevviye) tarikatına mensup olduğunu yazan lokal tarihçi Böcüzade Süleyman Sami, Timur’un Erdebil tarikatına olan hürmetinden ötürü Hamideli Yöresine geldiğinde Isparta halkına kötülük yapmadığını aktarır. (2)

* 19. yüzyıl sonlarında Isparta’da bir Rüşdiye mektebi (ortaokul)

OSMANLI’DAN BUGÜNE DEĞİŞMEYEN ORTODOKSİ ANLAYIŞI

Halife Sultan, bugün türbenin de bulunduğu mahalleye ismini vermiş, kentin güneyinde yer alan Ayazmana mesireliğine komşu dağlık bölgedeki türbe, yüzlerce yıldır halkın ziyaret ettiği bir yere dönüşmüştür. Her yıl 6 Mayıs’ta kutlanan Hıdrellez’de Halife Sultan Türbesinin etrafında binlerce insanın toplanması son yıllarda giderek azalmış olsa da hala canlılığını korur. Türbenin bugünkü bakımsız hali ve Vilayet Müftülüğü’nün ziyaretçileri ‘hurafeler’ konusunda uyaran tabelaları, Osmanlı periyodundan bu yana değişmeyen Ortodoks İslam anlayışının sürüp gittiğine işaret eder.

BABALAR, AHİLER, RUM ABDALLARI VE YERLER

Osmanlı İmparatoru I. Selim (Yavuz Sultan Selim) ve onun vefatının (1520) akabinde tahta geçen Yasal Sultan Süleyman’ın, imparatorluğun doğu sonundaki bir öbür Türk devleti olan Safevilere karşı yürüttüğü siyasi ve askeri harekâtların doğal bir sonucu olarak Anadolu coğrafyasında devletin gücünün görünür kılınmasında en kıymetli adımlardan biri de imar faaliyetleriydi. Selçuklu vaktinden itibaren Anadolu’ya yerleşen Türkmen kitlelerin nizamlı ya da sistemsiz olarak ardınca İran, Irak, Azerbaycan ve Şam üzere bölgelerden gelen ve genel olarak tasavvuf şemsiyesi altında toplanabilecek birçok Heterodosk inanç ögesi evvel kırsalda, akabinde da Ahiler’le birlikte kentlerde varlık göstermişti. Ahiler, 13. Yüzyılın ikinci yarısından itibaren giderek güç kazanmış, kentlerde arastaların denetimini bedelli ölçüde ele geçirdikleri üzere, Anadolu Selçuklu devletinin dağılmasının akabinde geçen devranda üretimin yanında lisanı, kültürü ve inancı ayakta tutmuşlardır.

YIKICI SAVAŞLARIN ORTASINDA ÜRETİLEN ANADOLU HÜMANİZMİ

Bunun yanı sıra Babai geleneğinin ardılı olan Hacıbektaşi Veli, Abdal Musa, Geyikli Baba üzere birçok halk ve inanç lideri de Ahilerle emsal formda Moğolların baskısı altındaki Anadolu’daki halkın öncülüğünü yapmışlardır. Osmanlı kısmında inşa edilen birinci mescitlerde derviş hanelerin bulunması, geçmişte genel olarak Rum Abdalları olarak anılan ve Babai, Kalenderi, Vefai, Bektaşi üzere inanç ekollerinden gelen toplulukların kırdan kente vaktin toplumsal hayatında ne kadar bedelli bir yer tuttuğunu gösterir. Toplumsal dayanışmayı öne alan ve bir “Baba” etrafından toplanan ‘mesiyanik’ inançlara sahip Türkmen topluluklarının geldikleri coğrafyalardan getirdikleri mistik inanışlarla, Anadolu coğrafyasında buldukları kültürle harmanlamaları “Anadolu İslamı” olarak da anılan, hümanizm ve müsamaha merkezli bir hayat biçimi üretmişti. Yıkıcı savaşların yaşandığı periyotlarda filizlenen bu ideoloji ve ömür biçimi, Anadolu aydınlanması olarak da anılacaktır.

‘BABA İLYAS’IN MÜRİDİYİM, EBÜ’L VEFA TARİKİNDENİM’

Rum Abdalları olarak anılan isimler ortasında en bilinenlerden biri olan Bursa’daki Geyikli Baba’nın, Baba İlyas’ın Halifelerinden (yardımcılarından) biri olduğu, kendi ağzından aktarılan sözlerle de mutlaklık kazanır. Aşıkpaşazade, Orhan Gazi ile karşılaşan Geyikli Baba’ya kim olduğu sorulduğunda, “Baba İlyas Müridiyim, Seyyid Ebü’l Vefa Tarikindenim” dediğini aktarır. (3)

ERKEN OSMANLI EVRESİ CAMİLERİNDEKİ DERVİŞHANELER

Erken Osmanlı kısmında inşa edilen mescitlerde derviş hanelerin bulunması, merkezi devlet otoritesinin artık çok güçlü olmadığı dönemlerin bir göstergesiydi. Toplumsal yapıdaki belirlenim, mimari yerlere da tesir ediyor ve yollarda inşa edilen zaviyelerin yanında mescitlerde de ‘Tabhane’ ismi verilen toplumsal gayeli kısımlar inşa ediliyordu. Yolcular, fakirler ve düşkünler için yeme içme, barınma üzere hizmetler vermeyi de amaçlayan bu yapılar, vakitle mescitlerden uzaklaştırıldı. Mescitler yalnızca ibadet edilen yerler değil, birebir vakitte evsizlerin, fakirlerin ve yolcuların sığındığı yerlerdi.

HALİFELİĞİN OSMANLI’YA GEÇMESİ VE DEĞİŞEN GÜÇ İSTİKRARLARI

Isparta’da periyodun Hamid sancağı valisi olan Firdevs Beyefendi (Paşa) tarafından 1561-1569 tarihlerinde yaptırılan Firdevs Beyefendi Camii’nin de birinci başlarda bir derviş hane barındırdığı kaynaklarda yer alıyor. Lakin Osmanlı-Safevi çekişmesi, Şiilik propagandasına karşı vaktin son derece hassas olması ve Yavuz Sultan Selim’in Mısır Seferinin (1517) akabinde Halifeliğin Osmanlı hanedanına geçmesi, buna bağlı olarak da Sünni otoritenin devlete giderek hâkim olması Anadolu’daki toplumsal yapının devlet eliyle tekrar şekillendirilmesine, otoritenin tesis edilmesine yönelik adımları da hızlandırmıştı. Geçmişte toplumsal hayatta çok bedelli bir öge olan Anadolu Abdalları’nın ardılları, giderek bu alandan uzaklaştırılacak, 1826’da Yeniçeri Ocağının kapatılmasıyla birlikte geçmişten beri Anadolu’daki batıni inanışları bünyesinde toplayarak gelişen ve kentlerde Mevlevilikle birlikte bedelli ölçüde aktif olan Bektaşilik de lağvedilecekti.

Yasal devrinde inşasına başlandığı anlaşılan Isparta’daki Firdevs Beyefendi Camii, Mimar Sinan’ın otobiyografilerinde koca mimar tarafından inşa edilen 80 cami ortasında sayılıyor. ‘Sinan Çağı’ kitabının müellifi da olan Prof. Dr. Gülru Necipoğlu, kitabında Firdevs Beyefendi Mescidinin vakfiyesinin 1865’te kaybedildiğini belirtiyor. Lakin cami ve geçmişte müştemilatının bir modülü olan derviş haneye de değinerek yapı hakkında şu bilgileri veriyor:

CAMİNİN VAKFİYESİNDE BİR DE DERVİŞ ZAVİYESİ KAYITLI

“Yalnızca bir sancak beyefendisi olmasına karşın, vakfiye Müslüman doğmuş Firdevs Bey’i paşa olarak tanımlamakla kalmayıp, tahminen de seçkin bir paşalar sülalesinden gelmesi nedeniyle taşıdığı onursal vezir unvanını da zikreder. Bani daha sonra İnebahtı (Lepanto) sancakbeyi oldu ve 1571’de burada felaketle sonuçlanan deniz seferi sırasında şehit düştü. Vakfiye, Firdevs Paşa’nın Isparta’nın Eski Cami Mahallesinde, mülkü olan bir arsa üzerindeki kargir kubbeler içeren faziletli camiyi, ahiret hazırlığı olarak, günahlarının bağışlanması ve rahmet ricası için vakfettiğini açıklar. Bu hayrat için caminin civarında yaptırdığı ‘kargir bezzasiztan’ (esnaf çarşısı) ile etrafındaki dükkânları vakfetti. Isparta kadı sicilleri ve vakıf defterleri, Firdev Beyefendi mescidinin müştemilatının, bir de derviş zaviyesi (tekke, zaviye) içerdiğini gösterir. Bani, bedesteni ile tekkesinin inşası için 300 bin akçe vakfetmişti. Bu inşaatlardan artan meblağın faizi, cami ve tekke vazifelilerinin yanı sıra kentin fakir sakinlerine tekkenin mutfağından yemek dağıtmaya kullanılacaktı.” (4)

YENİ CAMİ İLE SÜNNİ ORTODOKSİSİNİN PEKİŞTİRİLMEYE ÇALIŞILIYOR

Caminin, Isparta’nın ticari merkezindeki Selçuklu periyoduna ilişkin Ulu Caminin (bugün hala ayakta) bulunduğu mahallede yer aldığının altını çizen Prof. Dr. Necipoğlu, Ulu Caminin Hamitoğulları Beyliğinden alınan kentin birinci Osmanlı yöneticisi olan Kutlu Beyefendi tarafından 1429’da yenilenerek, onun ismiyle anılmaya başladığını belirterek bu vaktin akabinde kentte yeni bir cami (Firdevs Beyefendi Camii) inşa edilerek Sünni Ortodoksisinin pekiştirilmeye çalışıldığının altını çiziyor:

SAFEVİ YANLISI TÜRKMEN AŞİRETLERİNİN YERLEŞTİRİLDİĞİ BÖLGE

“Yeni Caminin kuruluşu, Isparta kentinin büyümesiyle koşutluk gösteriyordu. 1522 tarihli bir tahrir defterine kaydedilen 17 mahallenin sayısı 1567 civarında 24’e çıktığı sırada, Ulucami Mahallesinde hatırı sayılır bir nüfus artışı baş göstermişti. 16. yüzyıl sonundan kalan tahrir defterleri, kentteki Ulucami dışında tek caminin Firdevs Bey’inki olduğunu gösterir. Yeni Cami, Safevi yanlısı asi Türkmen aşiretlerinin yerleştirildiği bu bölgede merkeziyetçi devlet tarafından ısrarla dayatılmakta olan Sünni Ortodoksisinin pekiştirilmesine katkıda bulunmuş olmalıdır. 1565 tarihli vakfiye mescitten güya tamamlanmış üzere bahsederse de hoşnutsuz bir derviş tarafından ebced hesabıyla düşülen tarih, caminin tamamlanma yılını 1569-70 olarak verir: Ebediyen zulm!” (5)

‘FİRDEVS BEYEFENDİ MESCİDİ SIRADAN BİR SANCAK BEYEFENDİSİ ANITI DEĞİLDİR’

Kapsamlı halde yenilenen ve kesme taştan inşa edilen caminin inşaat kitabesinin bulunmadığına da değinen Prof. Dr. Gülru Necipoğlu, Firdevs Beyefendi Camii’nin mimari ve sanatsal özelliklerine ait de şu bilgileri veriyor: “Mukarnas şerefeli minaresi, kademelendirilmiş kütlesi ve iki sıra halinde düzenlenmiş az sayıdaki pencereleriyle bu cami Sinan’ın klasik üslubunun kolaya indirgenen mahallî bir yorumunu örnekler. Orta uzunluklu (12.38 metre çapındaki) pandantifli kubbesi ile kemer payandasız silindirik kubbe kasnağı, büsbütün kurşun kaplıdır. Önünde uzanan beş kubbeli revak devşirme mermer sütunlarla desteklenmiştir. Alışılagelmiş ikili mihraplardan mahrum olan son cemaat yeri cephesinin ortasında kemerli bir cümle kapısı vardır. Özgün nakışlı bezemelerini yitirmiş olan iç yerde, grimsi beyaz mermerden yapılmış mukarnas kavsaralı sade bir mihrap ile Firdevs Bey’in mescidi sıradan bir sancak beyefendisi anıtı değildir. Soylu bir aileden gelen banisinin vakfiyesinde kullanılan paşa ve onursal vezir unvanlarına yaraşır bir yapıttır bu.” (6)

* Firdevs Beyefendi Camii

İKİ TÜRK DEVLETİ ORTASINDAKİ ÇEKİŞMENİN TARİHİ BİZE NE ANLATIYOR

İkisi de Türk devleti olan Osmanlı ve Safevi çekişmesinin mezhepler üzerinden de sürüp gittiği 16. yüzyıl boyunca, Osmanlı taşrasındaki nüfus hareketleri, inanç ve toplumsal başkanların günümüze ulaşan kıssaları, uzak geçmişi daha âlâ anlamamızın yanında bugünkü toplumsal dokuyu da gerçek biçimde okumamıza katkı sağlayabilir.

OSMANLI’NIN SON DEVRİNDE FİRDEVS BEYEFENDİ CAMİİ’NİN HÜZÜNLÜ HALİ

Firdevs Beyefendi Camii’nin etrafıyla birlikte kentin bugün de ana merkezinde yer alan bölgesinde devletin gücünün ve otoritesinin taşradaki mimari bir yansıması olacak halde inşa edildiği anlaşılıyor. Caminin bir modülü olan gelir getirmesi gayesiyle yaptırılan bedesten hala ayakta, esnaf çarşısı ise vakitle yenilenerek bugünkü Üzüm Çarşısı ismini almış. Lakin Selçuklu’dan Beyliklere ve akabinde Osmanlı’ya geçiş sürecinde hayli değerli bir toplumsal rol oynayan derviş hanenin günümüze ulaşmamış olması birçok soruyu da beraberinde getiriyor. Beş asra yaklaşan geçmişiyle birçok olaya tanıklık eden Firdevs Beyefendi Camii’nin 19. Yüzyılın sonlarında çekildiği sav edilen bir fotoğrafında, etrafıyla birlikte harap bir görünüm vermesi dikkat çekiyor. Sultan II. Abdülhamid’in Yıldız Albümleri koleksiyonunda yer alan ve tahminen de caminin en eski imajı olan bu fotoğrafta, cami önünde toprak damlı kerpiç yapılar, avlusunda bir çınar ağacı ve kalabalık bir insan (cemaat) kümesi dikkati çekiyor.

* Firdevs Beyefendi Mescidine gelir getirmesi için yaptırılan tarihi üzüm çarşısından bir görünüm
* Firdevs Beyefendi Camii ve çarçabuk yanında Üzüm Çarşısı dükkanları

ESKİ BİR GELENEK SESSİZCE YAŞAYIP GİDİYOR

Günümüzde kent halkı için buluşma yeri olmayı sürdüren küçük bir meydana bakan Firdevs Beyefendi Mescidinin derviş hanesi bugüne ulaşmamış olsa da bedesteni, arastası ve her vakit etrafında toplanıp toplumsallaşan beşerlerle mimari yer, ibadethane, insan ve kent alakasının canlı örneklerinden biri olarak varlığını sürdürüyor. Banisi olan Firdevs Bey’in, cami aşevinden fakirlere dağıtılan helvada baldan öbür bir şey kullanılmaması konusunda bir vasiyet bıraktığı söylenir. Tarihi yapının önünde her Ramazan ayında baldan yapılmasa da koca kazanlarla irmik helvası satılması, fiyatsız değil, parayla, bal ile değiş şekerle olsa da eski bir geleneğin sessiz sedasız yaşatıldığına işaret eder.

* Firdevs Beyefendi bedesteninden görünüm

Yusuf Yavuz

Kaynaklar:

1: Prof. Dr. Turan Gündüz (İslam Ansiklopedisi TDV Yay. Cilt: 40, 2011)

2: Böcüzade Süleyman Sami (Kuruluşundan Bugüne Isparta Tarihi, Serenler Yayını, 1983)

3: Aşıkpaşazade Tarihi (Tevarih-i Al-i Osman, Kamer Yayınları)

4: Prof. Dr. Gülru Necipoğlu (Sinan Çağı. Osmanlı İmparatorluğu’nda Mimari Kültür. İstanbul Bilgi Ün. Yayınları.)

5: Prof. Dr. Gülru Necipoğlu, age.

6: Prof. Dr. Gülru Necipoğlu, age.

Bir Cevap Yazın